Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong văn hóa tâm linh truyền thống của người Việt

Thờ cúng tổ tiên được coi là nét văn hóa truyền thống có giá trị ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là loại hình tín ngưỡng mang tính cổ truyền phổ biến có vị trị đặc biệt trong đời sống tinh thần dân tộc góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên thể hiện đậm tính nhân văn của dân tộc người Việt khi họ luôn tin rằng linh hồn những người đã khuất vẫn luôn tồn tại và che chở cho con cháu. Chính vì vậy mà con cháu còn sống luôn cố gắng xây dựng phần mộ khang trang nhất và thờ cúng đầy đủ nhất để thể hiện được lòng thành biết ơn đồng thời mong muốn tổ tiên đã khuất luôn phù hộ cho con cháu. Vậy bạn biết gì về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong văn hóa truyền thống người Việt. Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu về loại hình văn hóa này trong bài viết dưới đây.

Nguồn gốc tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên bắt nguồn từ đâu đến nay vẫn chưa có câu trả lời chính xác. Tuy nhiên, có nhiều giả thuyết cho rằng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được ra đời từ thời Bắc thuộc khi mà văn hóa nước ta đang chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Trung Hoa. Theo quan niệm tâm linh với nhận thức rằng vạn vật hữu linh có nghĩa rằng mọi vật tồn tại trên thế giới này đều có linh hồn. Chính vì vậy mà loại thần sơ cổ nhất được con người tôn sùng là các vị nhiên thần như thần sông thần núi, thần cây. Các vị nhiên thần được con người thần thoại hóa nên được mang khuôn mặt con người, có tâm lý như con người. Với sự nhân cách hóa của con người cho các vị thần tự nhiên khiến con người dần dần bắt đầu khám phá về chính bản thân họ. Mối quan hệ giữa vô hình và hữu hình, đặc biệt là sự sống và cái chết dần dần trở thành mối quan tâm của con người khi họ tin rằng trong mỗi con người đều có phần hồn và xác. Thể xác là linh hồn luôn gắn bó với nhau khi người ta còn sống nhưng nếu chết đi chúng sẽ tách biệt, thể xác dần mất đi nhưng phần hồn vẫn luôn tồn tại chỉ là nó sẽ chuyển sang sống ở một thế giới khác với loại người đang sống. Theo quan niệm dân gian thì chết là một dạng sống khác ở một môi trường sống khác là cõi âm, tại đây linh hồn sống và có nhu cầu giống như cuộc sống của con người ở cõi trần.

Chính từ quan niệm rằng linh hồn sống và có nhu cầu sinh hoạt như khi còn sống nếu như không được thờ phụng, cung cấp đầy đủ thì sẽ trở thành ma lang thang, đói khát. Vì vậy mà khi người thân trong gia đình chết đi những người còn sống luôn tin tưởng rằng linh hồn người chết vẫn tồn tại, hiện diện, dõi theo phù hộ cho con cháu nên họ luôn cảm thấy cần phải có trách nhiệm thờ cúng đầy đủ đối với người đã chết. Đó chính là cơ sở để hình thành nên tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được hình thành và phát triển trong những điều kiện kinh tế xã hội nhất định trên cơ sở quan niệm tâm linh của con người.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là gì?

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên hay còn gọi là Đạo Ông Bà là tục thờ cúng những người đã khuất trong gia đình dòng họ (quan hệ huyết thống) đặc biệt là đối với tổ tiên. Tục thờ cúng tổ tiên là quan niệm về sự tồn tại của linh hồn người đã khuất và sự liên kết giữa người chết và người sống. Theo những người còn sống thì linh hồn người chết vẫn luôn tồn tại, về theo dõi, phù hộ cuộc sống của con cháu còn sống.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong văn hóa tâm linh truyền thống của người Việt

Ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên thể hiện được đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt vừa thể hiện được lòng biết ơn, kính trọng đối với tổ tiên, bậc sinh thành vừa thể hiện trách nhiệm của con cháu đối với tổ tiên. Trách nhiệm ở đây không chỉ được thể hiện qua hành vi của con cháu đối với tổ tiên, các bậc sinh thành lúc còn sống mà còn là hành vi cúng lễ thường xuyên khi họ đã khuất.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một nét văn hóa truyền thống có ý nghĩa lớn về tổ chức cộng đồng trong xã hội. Thờ cúng tổ tiên là sự tiếp nối các thế hệ trong gia đình, dòng tộc với nhau, mỗi thành viên đều có trách nhiệm thờ phụng tổ tiên 4 đời trước là cao, tằng, tổ, khảo và họ cũng luôn tin tưởng rằng mình sẽ được con cháu 4 đời kế tiếp cúng giỗ. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên giúp cho các thành viên trong gia đình, dòng họ gắn kết với nhau hơn.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên thể hiện tính nhân văn của người Việt đối với những người đã khuất. Tổ tiên, những người đã khuất luôn tồn tại, hiện hữu trong tâm trí của con cháu còn sống, họ không bao giờ bị lãng quên thể hiện được tình cảm mật thiết thiêng liêng của người còn sống và người đã khuất.

Tục thờ cúng tổ tiên còn có ý nghĩa giúp duy trì và gia tăng mối quan hệ thân thiết giữa các thành viên trong gia đình. Vào những dịp cúng lễ như Tết, ngày giỗ,..thì con cháu sẽ có cơ hội tụ hội lại để gặp gỡ giúp tăng thêm tình cảm gắn kết. Theo quan niệm dân gian, thông qua tục thờ cúng tổ tiên sẽ giúp tạo mối quan hệ mật thiết gặp gỡ của con cháu với linh hồn tổ tiên đã khuất.

Tục thờ cúng tổ tiên được coi là loại hình tín ngưỡng dân gian truyền thống của người Việt đậm chất nhân bản thể hiện được nét đẹp trong đạo đức làm người đồng thời là một nét đẹp trong bản sắc văn hóa người Việt.

Nghi thức thờ cúng tổ tiên của người Việt

Theo quan niệm của người Việt thì tổ tiên chính là những người cùng huyết thống đã sinh ra mình như bố mẹ, ông bà, cụ kỵ,… những người có công tạo dựng cuộc sống tốt đẹp hiện nay như Thành hoàng làng, nghệ tổ, những người có công bảo vệ đất nước khỏi giặc ngoại xâm như Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, mẹ Âu Cơ, Vua Hùng,..

Tục thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng văn hóa dân gian thông qua nghi lễ thờ cúng xác lấp mối liên hệ giữa người sống ở thế giới hiện tại và người chết ở thế giới tâm linh thể hiện được quan niệm nhân sin của con người Việt Nam.

Đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của tục thờ cúng tổ tiên được thể hiện qua các nghi thức thờ cúng tổ tiên. Các nghi thức thờ cúng tổ tiên ở nước ta phần lớn mô phỏng theo nghi lễ của Nho giáo nhưng lại có nhiều yếu tố gần với Đạo giáo và Phật giáo. Tục thờ cúng tổ tiên mang tính chất của một tín ngưỡng dân gian nên các nghi thức cúng lễ thường được thực hiện theo tâm thức dân gian và thường không thống nhất cố định hoàn toàn mà phụ thuộc vào từng gia đình cũng như văn hóa vùng miền.

Trong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt thì người ta coi trọng nhất chính là việc cúng giỗ vào ngày mất – ngày húy kỵ của tổ tiên và được tính theo ngày âm lịch. Bên cạnh đó, thờ cúng tổ tiên còn được thực hiện vào các ngày lễ tết như Tết Nguyên Đán, Tết Nguyên Tiêu, Tết Trung Thu, Tết Hàn Thực,…, ngày mùng một (ngày sóc), ngày rằm (ngày vọng). Ngoài ra, thờ cúng tổ tiên còn được thực hiện vào những dịp diễn ra các sự kiện quan trọng của gia đình như: cưới xin, làm nhà, thi cử, sinh con,…đây là dịp mà con cháu làm lễ dâng hương báo cáo tổ tiên cũng như xin được phù hộ hay tạ ơn tổ tiên.

Thông qua các nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Việt thể hiện được lòng thành kính, biết ơn, hiếu thảo với linh hồn những người đã khuất. Đạo hiếu là cái gốc mà con người cần có, là giá trị đạo đức quý báu có ý nghĩa lớn trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt.

Nghi thức thờ cúng trong gia đình, dòng họ của người Việt:

– Việt Nam vốn là một nước có truyền thống nông nghiệp nên nghi thức thờ cúng mang đặc tính cư dân nông nghiệp đa thần giáo với việc thờ phụng nhiều vị thần. Ngoài việc thờ cúng tổ tiên thì người ta còn thờ Phật, thờ bà Cô, ông Mãnh, những người chết trẻ, chết linh thiêng.

– Bàn thờ tổ tiên thường được đặt ở vị trí trang trọng trong ngôi nhà như gian chính giữa hoặc tầng cao nhất của ngôi nhà. Các vị thần được thờ tại nhà thường không được được đặt ở vị trí ngang hàng với tổ tiên mà ở bên cạnh và thấp hơn bàn thờ tổ tiên.

– Về cách bài trí gian thờ và bàn thờ tổ tiên sẽ không cố định giống nhau hoàn toàn mà còn tùy thuộc vào hoàn cảnh, điều kiện kinh tế cũng như quan niệm tâm linh của từng gia đình. Tuy nhiên, trên bàn thờ gia tiên của các gia đình người Việt hầu như đều có một số vật thờ cơ bản như: bát hương, bài vị, mâm đựng hoa quả, đèn, bình hoa, chén nước,..Nếu gia đình nào có điều kiện thì các đồ thờ họ có thể làm đồ thờ bằng đồng hoặc đồ thờ đá có gian thờ riêng được bài trí hoành tráng với câu đối treo trên cột trụ đá hai bên gian thờ, cuốn thư đá,…Nhưng nếu gia đình bình dân thì các đồ thờ thường được làm bằng gỗ hoặc sành sứ.

– Đối với những người là con trưởng trong gia đình hay dòng tộc thì bàn thờ gia tiên thường phức tạp hơn so với con thứ, con út.

– Trên bàn thờ tổ tiên của người Việt thường thờ 4 đời: cao, tằng, tổ, khảo. Tại bàn thờ các gia đình trưởng ngành hoặc trưởng chi sẽ có sẽ các tấm thần chủ thường làm bằng gỗ táo bởi ý nghĩa cây táo là loại cây sống lâu năm và trên đó ghi rõ đầy đủ tên tuổi của các vị tổ. Còn đối với bàn thờ ở từ đường các dòng họ thường có thêm bài vị thủy tổ của dòng họ. Khi trên bàn thờ tổ tiên cúng đến đời thứ năm thì thần chủ đời trước lớn nhất sẽ được đem đi chôn để thần chủ đời sau mới nhất lên thay.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong văn hóa tâm linh truyền thống của người Việt 1

Các loại bàn thờ chính trong nghi thức thờ cúng tổ tiên

Bàn thờ tổ tiên

Tùy theo từng gia đình thì bàn thờ tổ tiên được bài trí sắp xếp khác nhau nhưng bao giờ cũng đặt ở nơi cao ráo, trang trọng và sạch sẽ nhất trong ngôi nhà. Trên bàn thờ thường bao gồm các vật dụng như bài vị, bát hương, chân đèn. Đồ cúng thì gồm một số đồ cơ bản như hương, hoa, chén nước. Ngoài ra còn có thể thêm một số món đồ khác như mâm ngũ quả, mâm cỗ mặn,…Bàn thờ tổ tiên thường được bài trí thành 2 lớp: lớp trong và lớp ngoài.

Cách thắp hương

– Số nén hương khi thắp bao giờ cũng phải là số lẻ 1, 3, 5, 7,…tránh các số chẵn 2, 4, 6, 8,. bởi theo quan niệm thì số lẻ tượng trưng cho cõi dương, số chẵn tượng trưng cho cõi âm mà hương là người dương thắp cho người âm sẽ phù hợp.

– Khi thắp hương với 3 nén thì nên cắm nén thứ nhất ở chính giữa, nén thứ 2 cắm về phí tay bên trái, nén thứ 3 phía bên tay phải.

– Khi thắp hương cúng lễ thì thấy tàn 2/3 tuần hương có thể hạ lễ.

Bàn thờ vọng

Đây là loại bàn thờ mà những người xa quê không có điều kiện về nhà cúng giỗ vào các dịp lễ tết lập nên để thờ cúng tổ tiên. Trước khi lập bàn thờ vọng thì người muốn lập bàn thờ cần phải về quê để báo cáo, xin phép tổ tiên tại bàn thờ chính được lấy một vài nén hương trên đó hoặc một vài lư hương phụ để đặt ở bàn thờ vọng. Bàn thờ vọng cũng cần phải đặt ở vị trí cao ráo, sạch sẽ, theo hướng về quê chính và nên tránh đặt ở những nơi u ám, uế tạp, cạnh lối đi lại.

Bàn thờ bà cô ông mãnh

Theo quan niệm dân gian, bà cô ông mãnh chính là những người bị chết trẻ và chưa lập gia đình nên họ rất linh thiêng. Bà cô ông mãnh nếu thờ cúng đúng cách thì họ sẽ phù hộ nhưng nếu không cũng sẽ rất dễ bị quở trách. Bàn thờ bà cô ông mãnh thường được đặt ở dưới gầm hương án thấp hơn bàn thờ tổ tiên hoặc nếu đặt cùng bàn thờ tổ tiên thì bát hương luôn thấp hơn.

Cách bài trí trên bàn thờ bà cô ông mãnh thường đơn giản bao gồm: bài vị hoặc ảnh, bát hương, bình hoa, chén nước, đèn,…Cúng lễ cũng giống như cúng tổ tiên vào các ngày húy kỵ, lễ tết, sóc, vọng,…

Nếu như người thờ cúng ngang hàng với bà cô ông mãnh thì không cần lễ mà chỉ cần khấn nhưng nếu vai thấp hơn thì cần phải khấn kèm lễ.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong văn hóa tâm linh truyền thống của người Việt 2

Bàn thờ người mới chết

Đối với những người mới chết thì sẽ không bao giờ được thờ chung với tổ tiên mà phải lập một bàn thờ riêng thấp hơn và được bài trí hết sức đơn giản bao gồm một bát hương, ảnh hoặc bài vị, đèn, lọ hoa, chén nước. Người còn sống sẽ thắp hương cơm canh trước khi gia đình họ ăn cơm mời người mới mất hưởng trong vòng 100 ngày. Người ta cho rằng lúc này linh hồn người mới mất còn chưa siêu thoát, họ vẫn còn lưu luyến người thân nên luẩn quẩn trong nhà.

Bài viết trên đây là một số thông tin về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong văn hóa tâm linh truyền thống của người Việt mà chúng tôi muốn chia sẻ tới các bạn. Hy vọng với những thông tin chúng tôi chia sẻ sẽ giúp cho các bạn hiểu hơn và gìn giữ, phát huy được nét văn hóa thờ cúng tổ tiên truyền thống có giá trị tâm linh vô cùng ý nghĩa. Công ty đá mỹ nghệ Bảo An chúng tôi chuyên nhận đặt hàng chế tác các sản phẩm đồ thờ đá như lư hương đá, đèn đá, bàn lễ  đá, đỉnh hóa vàng đá,…Ngoài ra  chúng tôi còn nhận thi công, vận chuyển các hạng mục công trình đá như lăng mộ đá, lan can đá, cuốn thư đá, tượng đá, linh vật đá,…Nếu quý khách có bất cứ nhu cầu gì hãy liên hệ trực tiếp với chúng tôi để được tư vấn và phục vụ tận tình. Chúng tôi hân hạnh được phục vụ quý khách!

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *